W najmniejszym na świecie Muzeum Miniaturowej Sztuki Profesjonalnej Henryk Jan Dominiak w Tychach drzemie mikroskopijna mikstura legendy i sacrum. Uwięziony w skali mikro, słowiański duch podziemi – Skarbnik – staje się tu kustoszem absolutnego mroku i światła, łącząc dawne pogańskie echa z chrześcijańską metafizyką, niczym ziarno prawdy w skale.
RZE39 Demon podziemia to eksponat wchodzący w skład bio-artystycznej instalacji tematycznej unikatowego Muzeum Miniaturowej Sztuki Profesjonalnej Henryk Jan Dominiak w Tychach. Jest to miniaturowa rzeźba stworzona w 2013 roku, nawiązująca do śląskich wierzeń ludowych i mitologii górniczej.
Kontekst kulturowy i znaczenie
Nazwa eksponatu odnosi się bezpośrednio do słowiańskiego ducha i opiekuna podziemi – Skarbnika (zwanego też Skarbkiem). W lokalnych legendach na Śląsku Skarbek (demon).
- Był duchem zamieszkującym kopalnie.
- Pełnił funkcję strażnika złóż i podziemnych skarbów.
- Strzegł porządku, a dla uczciwych górników bywał przychylny, ostrzegając ich przed niebezpieczeństwem (np. zawałami czy wybuchami gazu).
Szczegóły obiektu
- Kolekcja: Dzieło stanowi część miniaturowej kolekcji rzeźb o tematyce sakralnej, historycznej i mitologicznej Muzeum.
- Twórca: Danuta „Saga” Tomaszewska.
- Ze względu na specyfikę zbiorów rzeźba jest niezwykle drobna. Jej dokładne wymiary wynoszą: 2,9 × 1,3 × 1,4 cm) (wysokość × szerokość × głębokość).
- Surowiec: biała glina wypalana.
- Zastosowano następującą kolorystykę: nakrycie głowy, odzież oraz obuwie utrzymano w kolorze brązowym.
Ten maleńki panteon podziemnych tajemnic wyróżnia się kilkoma unikatowymi cechami:
- Fuzja wierzeń: Rzeźba zaciera granice między duchem strzegącym minerałów, a chrześcijańską potrzebą opieki nad ludzkim losem w głębinach ziemi.
- Skala mikro: Dzieło stworzono z taką precyzją, że wydobywa detale niewidoczne dla ludzkiego oka bez użycia lupy.
- Siedziba: Odkryć ten monumentalny mikrokosmos można w lokalu przy ulicy Żwakowskiej 8/66 w Tychach, rezerwując uprzednio termin wizyty.
Strażnik Złóż i Czasu: Opowieść o Skarbku, Władcy Podziemi
Skarbnik (nazywany też Skarbkiem) to słowiański duch opiekuńczy, którego legendy ukształtowały śląskie i małopolskie górnictwo. W podaniach uchodzi za dawnego sztygara lub górnika skazanego na wieczne życie pod ziemią. Słynie z kilku charakterystycznych wyczynów i zachowań:
- Ratowanie załóg i ostrzeganie: Ostrzegał górników przed tąpnięciami, zalaniem wodą, wybuchami gazów oraz zawałami. Potrafił gasić lampki lub wydawać specyficzne odgłosy, dając załodze czas na ucieczkę.
- Karanie lenistwa i chciwości: Był niezwykle sprawiedliwy. Osoby leniwe, klnące i nieuczciwe spotykała za jego sprawą surowa kara – zsyłał na nich zagubienie w korytarzach, a nawet śmierć.
- Pomoc w trudzie: Wspierał pracowitych, biednych i uczciwych górników, na przykład pomagając im potajemnie wypychać wagoniki lub odłupywać urobek.
- Kwestia pochodzenia (sacrum i profanum): W niektórych wierzeniach Skarbnik to postać o dwoistym charakterze, która po śmierci zarządza podziemną krainą, łącząc dawne pogańskie echa natury z chrześcijańską metafizyką ciężkiej pracy i pokuty.
- Zastosowano następującą kolorystykę: nakrycie głowy, odzież oraz obuwie utrzymano w kolorze brązowym.
W kontekście fizycznej obecności tego ducha, w Kopalni Soli „Wieliczka” znajduje się komora nazwana jego imieniem, a sam Skarbnik pojawia się w opowieściach jako duch pomagający młodym adeptom sztuki górniczej.
Historie o Skarbniku, duchu i opiekunie podziemi, do dziś stanowią ważny element śląskiego folkloru.